اقبال يغمايى ( گردآورنده )
43
شهيد راه آزادى سيد جمال واعظ اصفهانى ( فارسى )
مشيت الهى است ، و مىفهمند خداوند مهربان هرگز بدخواه ملت ايران نيست . كودكان وقتى درس بخوانند و دانا شوند در راه تحصيل آزادى و رفع ظلم مبارزه مىكنند و اين همان سه چيز است كه اساس تعليمات قرآن را تشكيل مىدهد . و بدانيد كسب دانش و هنر اولين و بزرگترين دستور باريتعالى است . . . » سوموف كاردار سفارت روس در تهران روز 18 نوامبر 1905 به وزير امور خارجهء دولت متبوع خود چنين گزارش داده است : « . . . در ايران چند واعظ زبانآور مستعد و باشخصيت باصداقت و پرهمت ، بسيار به بيدارى مردم مىكوشند و از مداخلهء خارجيان در امور ايران و ستمگرى - هاى هيأت حاكمه به شدت انتقاد مىكنند . برجستهترين آنان سيد جمال واعظ اصفهانى است . او همهروزه در مساجد عليه دولت سخن مىراند . او مىگويد . . . مطابق قانونى كه از قديم جارى بوده بايد دست دزدان را بريد . در زمان ما اين قانون دربارهء بيچارگان و بىپناهان اجرا مىگردد . قانون وقتى براى جامعه مفيد است كه دربارهء همه يكسان و بدون تفاوت عمل شود . مثلا ميان شاه و صدراعظم و گدا فرقى نگذارند . بدبختى مردم ايران در اين است كه قانون دربارهء دولتمندان و صاحبان مقامهاى بزرگ و فقيران و بىپناهان يكسان اجرا نمىشود » پروفسور ادوارد برون در كتاب « انقلاب ايران » از اين سيد جليل چنين ياد كرده است : « . . . شادروان سيد جمال الدين واعظ نخستين شخصيت منبرى بوده كه در اصفهان و شيراز و تهران نغمهء آزادى را ساز ، و موعظه خود را با سخنان دلنشين و اندرزهاى فاضلانه بر ضد ستمگاران و حكومت استبداد بر فراز منبر با استدلال به آيات قرآن و احاديث و اخبار ائمه اظهار و مردم را بيدار و هشيار مىكرد . كار پند و اندرز او در آن تاريخ به حمله و نكوهش به ملايان و آخوندهاى استبداد طلب بهويژه امامجمعه مىرسيد و صريحا به مرحوم امامجمعه كنايههايى تند و نيشهاى تيز مىزد ، همچنين به درباريان و حتى . . . »